Darslik — ssenariy emas, boshlangʻich nuqta
Darslik bir vaqtning oʻzida minglab sinflar uchun yoziladi. U oʻquvchilaringiz Namanganda yashashini, ularning yarmi chet elda oʻqishni orzu qilishini yoki changʻi taʼtili haqidagi boʻlim koʻpchilik uchun deyarli maʼnosiz ekanini bila olmaydi. Sizning vazifangiz har bir sahifani oʻtish emas. Vazifangiz — oʻquvchilaringizni oʻqitish, darslikdan esa u foyda bergan joyda foydalanish. Buning uchun har bir topshiriq bilan nima qilishni tez va bir xil tartibda hal qilish usuli kerak.
Rejalashtirishdan oldin dars maqsadini bitta gapda yozing. «Bu topshiriq maqsadga xizmat qiladimi?» deb soʻray olsangiz, darslik haqidagi har bir qaror osonlashadi.
Toʻrt qaror: oʻtkazib yuborish, almashtirish, moslashtirish, qoʻshish
Boʻlimdagi har bir topshiriqqa qarang va toʻrt yoʻldan birini tanlang. Koʻp topshiriqlar umuman oʻzgarishni talab qilmaydi, shuning uchun aksariyat qarorlar bir lahzada qabul qilinadi.
- Oʻtkazib yuborish: topshiriq maqsadga xizmat qilmaydi yoki oʻquvchilar buni allaqachon uddalaydi. Uni hech qanday afsuslanmasdan tashlab keting.
- Almashtirish: maqsad toʻgʻri, lekin mazmun sinfingizga mos emas. Maqsadni saqlang, materialni almashtiring.
- Moslashtirish: topshiriq foydali, ammo oʻzgartirish kerak — boshqa mavzu, koʻproq yordam, qisqaroq matn, boshqacha ishlash shakli.
- Qoʻshish: nimadir yetishmaydi — erkin topshiriqdan oldin nazoratli mashq yoki tilni jonli nutqda qoʻllash imkoniyati.
1-mashq (kirish suratlari): moslashtirish — oʻrniga Toshkent suratlaridan foydalaning.
2-mashq (soʻzlarni moslashtirish): oʻzgarishsiz qoldiring.
3-mashq (uzun tinglash): B qismini oʻtkazib yuboring, u A qismi bilan bir xil narsani tekshiradi.
4-mashq (rolli oʻyin): avval qisqa namunaviy dialog qoʻshing.
Shaxsiylashtiring: topshiriqni ularning hayotiga yaqinlashtiring
Shaxsiylashtirish — eng tez va koʻpincha eng foydali moslashtirish. Ismlar, joylar va vaziyatlarni oʻquvchilar oʻz hayotini tanib oladigan qilib oʻzgartiring. «Tom Lidsda xarid qilmoqda» haqidagi boʻsh joy toʻldirish mashqi «Dilnoza Chorsu bozorida xarid qilmoqda»ga aylanadi. «Sevimli bayramingiz» haqidagi suhbat Navroʻz, toʻy yoki oilaviy yigʻilish haqida boʻlishi mumkin. Grammatika va lugʻat oʻzgarmaydi, maʼno esa ularniki boʻladi.
- Ismlarni oʻquvchilaringizga tanish ismlarga almashtiring: Jasur, Madina, Bekzod, Nilufar.
- Joylarni almashtiring: Samarqand, Fargʻona vodiysi, oʻz shahringiz yoki mahallangiz.
- Mavzularni oʻquvchilarni qiziqtiradiganlariga almashtiring: oliygohga kirish, oila, taom, futbol, ish, telefonlar.
- Mazmunni oʻquvchilarning oʻzi bersin: begona odam haqidagi gaplar oʻrniga «Koʻchangiz haqida uchta gap yozing».
Shaxsiy mavzularda ehtiyot boʻling. Baʼzi oʻquvchilar sinf oldida oila yoki pul haqida gapirishni istamaydi. «Javobni oʻylab toping» imkoniyatini bering, shunda hech kim xohlaganidan ortiq narsani aytishga majbur boʻlmaydi.
Oʻqish matnini gapirish topshirigʻiga aylantiring
Darslikdagi koʻp matnlar bir marta oʻqiladi, savollarga javob beriladi va unutiladi. Kichik oʻzgarishlar bilan oʻsha matn koʻp nutq hosil qilishi mumkin. Tushunish savollari foydali boʻlsa, ularni qoldiring, keyin esa oʻquvchilarni mazmun haqida gapirishga undaydigan topshiriq qoʻshing.
Oʻqishdan oldin: juftliklar sarlavha va suratga qarab u haqida uchta faktni taxmin qiladi.
Jigsaw (boʻlib oʻqish): sinfning yarmi 1–2-xatboshilarni, qolgan yarmi 3–4-xatboshilarni oʻqiydi. Har ikki guruhdan tuzilgan juftliklar oʻqiganlarini bir-biriga aytib beradi.
Oʻqishdan keyin: «Siz oʻz shahringizda biznes boshlagan boʻlarmidingiz? Qanday biznes va nima uchun?»
Rolli oʻyin: bir oʻquvchi — tadbirkor, ikkinchisi — mahalliy jurnalist.
Asosiy qadam — boʻlib oʻqish. Har bir oʻquvchida sherigiga kerak boʻlgan maʼlumot bor, demak gapirish uchun haqiqiy sabab paydo boʻladi.
Maqsadga xizmat qilmaydiganini qisqartiring
Darsliklar koʻpincha bitta darsga ajratilgan vaqtda sifatli oʻrgatib boʻlmaydigan darajada koʻp material joylaydi. Agar bugungi maqsad oʻtgan zamonda (past simple) voqea hikoya qilish boʻlsa, soʻz urgʻusi haqidagi boʻlim va uzun loyiha yaxshi material boʻlishi mumkin — faqat bugun uchun emas. Qisqartirish dangasalik emas. Uchta narsani yaxshi bajaradigan dars oltita narsaga shoshib tegib oʻtadigan darsdan yaxshiroq.
- Oʻquvchilar mavzuni aniq oʻzlashtirgach, takroriy mashqlarni qisqartiring.
- Sizga kerak boʻlmagan tafsilotlarni tekshiradigan uzun tinglash qismlarini olib tashlang.
- Yaxshi, lekin mavzuga aloqasi yoʻq topshiriqlarni uy vazifasiga yoki keyingi darsga koʻchiring.
- Oʻquvchilarga darsning yakuniy topshirigʻi uchun kerak boʻladigan hamma narsani saqlab qoling.
Moslashtirishlar bankini yuriting
Natija bergan moslashtirishni saqlab qoʻyishga arziydi. Oʻqituvchi kitobining hoshiyasiga qisqa qayd yozing yoki har bir boʻlim uchun oddiy hujjat yuriting: nimani oʻzgartirdingiz, nima uchun va qanday oʻtdi. Kelgusi yili noldan boshlamaysiz, oʻsha darslik boʻyicha dars beradigan hamkasblaringiz ham qaydlaringizdan foydalana oladi.
4-boʻlim, oʻqish: «A day in the life»
Oʻzgarish: Toshkentdagi taksi haydovchisiga moslashtirildi; boʻlib oʻqish.
Qanday oʻtdi: jonli suhbat boʻldi; rolli oʻyinga koʻproq vaqt kerak edi.
Keyingi safar: «shift» va «fare» soʻzlarini oldindan oʻrgating.
Bankni hamkasblar bilan baham koʻring. Darslikning har bir darajasi uchun bitta umumiy papka undan foydalanadigan har bir oʻqituvchining rejalashtirishga ketadigan soatlarini tejashi mumkin.
